مرتضى مطهرى

670

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

پيش قدم اين انقلاب صنعتى است . در اين انقلاب ، بشر از نظر ابزار توليد وارد مرحلهء جديدى شد كه دورهء ماشين است . حالا اولين حرف در اينجا اين است : در سابق هم بشر ابزار توليد داشت ولى ابزار توليدش ماشين نبود . مثلًا آسياب يك صنعت بسيار قديمى است ، يا چرخهاى نخريسى ابزارهايى قديمى است ، يا گاوآهن براى شخم زدن يك ابزار قديمى است ، يا دستگاهى در خراسان كه دو قسمت داشت ، يكى را گَردو و ديگرى را چَپَر مىگفتند و ابزارى بود براى خرمن كوبى . يك ابزار چوبى بود كه محورى داشت و پرّه‌هايى نوك تيز از چوب كه اول آنها را با گاو دور خرمن مىچرخاندند و اينها كه كاه‌ها را قلم قلم مىكرد ، بعد وسيلهء ديگرى كه آن را از خار و چوب ساخته بودند بر روى خرمن كشيده مىشد و آن كاه‌ها را نرم مىكرد . بعد كه در واقع گندم و كاه از يكديگر جدا و در عين حال مخلوط بودند ، به وسيلهء باد دادنْ اينها را از يكديگر جدا مىكردند . به هرحال اينها ابزارهايى بود در قديم . ولى به هيچ كدام از اينها ماشين نمىگويند ؛ ابزارهايى را كه در عصر جديد به وجود آمده است ماشين مىگويند . نظريات دربارهء وجه تمايز ماشين حالا مسئلهء مهم اين است كه وجه تمايز ماشين از غير ماشين چيست ؟ اتفاقاً يك مسأله‌اى است . در ابتدا به نظر يك مسئلهء نظرى و ذهنى مىآيد و حال آنكه چنين نيست ، مسئلهء خيلى مهمى است . يك نظريه اين است كه هيچ فرقى ميان ابزارهاى گذشته با اين ابزارى كه اسمش را ماشين مىگذاريم نيست جز اينكه اين تكامل يافتهء اوست ، يعنى اختلاف ماهوى با يكديگر ندارند ( تكاملِ به اين معنا ) ، بدون آنكه اختلاف ماهوى با يكديگر داشته باشند توسعهء بيشترى پيدا كرده است . مثلًا اتومبيلها را سال به سال دقيق‌تر و مجهزتر مىكنند و مىگوييم كه كاملتر است . همين‌طور هواپيماهاى مسافرى . در جنگنده‌ها خيلى بيشتر . مىبينيد هر سال مىگويند آمريكا يا شوروى فلان جنگنده را به وجود آورد . اين ، تكامل صنعت است يعنى آن بَعدى مزايا و جنبه‌هاى مثبتى دارد كه قبلىها فاقد آن بوده‌اند . مثلًا سرعتش بر سرعت آن فزونى دارد يا استحكامش بيشتر است . در اين موارد ، ما مىگوييم كه صنعت تكامل پيدا كرده بدون آنكه تغيير ماهيت داشته باشد كه در نتيجه دوره‌اى را به دورهء ديگر عوض كند ؛ نه ، عصر همان عصر است . ولى ما مىخواهيم بگوييم عصر ماشين با عصر قبلى متفاوت است و لهذا اصلًا نام دو عصر به خودش مىگيرد ، مىگوييم از روزى كه ماشين پيدا شده ما وارد يك عصر جديد شده‌ايم . تغيير كمّى و تغيير ماهوى تغييرات تكاملى دوگونه است : يكى تغييرات تدريجى كه اصطلاحاً اين آقايان مىگويند مزاياى